صبح یکشنبه است. عجله داریم که به موقع برسیم؛ من سر کار، او به مدرسه. اما ناگهان، پسرم که هنوز جورابهایش را نپوشیده، با عصبانیت فریاد میزند: «نمیخوام برم! تو همیشه منو مجبور میکنی!» دلم میخواهد او را آرام کنم، اما خودم هم از فشار زمان عصبیام. این صحنه، برای خیلی از والدین آشناست: خشم کودکانهای که نمیدانیم چگونه باید به آن پاسخ دهیم. گاهی خودمان هم نمیدانیم دقیقاً چه چیزی باعث این انفجار احساسی شده.
واقعیت این است که خشم، یکی از احساسات طبیعی در کودکان است. اما اگر یاد نگیرند چطور آن را بشناسند، ابراز کنند و مدیریتش کنند، ممکن است این احساس به رفتاری پرخاشگرانه یا سرکوبشده تبدیل شود.
و در دل همهی این چالشها، یک چیز از همه مهمتر است: یاد دادن مهارتهای ارتباطی به کودک. وقتی کودک بتواند احساسش را به زبان بیاورد، دیگر نیازی به فریاد، گریه یا کتکزدن ندارد. اگر یاد بگیرد که «الان عصبانیام چون لباس موردعلاقهام خشک نشده»، به جای اینکه وسایلش را پرت کند، ما یک گام بزرگ برداشتهایم.
کودکانی که بلدند احساساتشان را بشناسند و دربارهشان حرف بزنند، در مدرسه، جمعهای دوستانه، و حتی در بزرگسالی، ارتباط سالمتری با دیگران خواهند داشت.
در این مقاله، با زبانی ساده و کاربردی، راهکارهایی را بررسی میکنیم که به شما کمک میکند تا هم خودتان در موقعیتهای پرتنش آرامتر بمانید و هم به فرزندتان بیاموزید چگونه احساس خشم خود را بشناسد، بیان کند و آن را به روشهای سالم مدیریت کند. این تکنیکها شامل تمرین ها و بازیهایی برای آموزش عملی و متناسب با سن کودک هستند.
۱. به کودک یاد دهید خشم، یک احساس سالم و طبیعی است
آموزش کنترل خشم به کودکان با این نکته آغاز میشود که به آنها یاد بدهیم خشم احساسی طبیعی، سالم و بخشی از وجود ماست، اما نباید ما را کنترل کند.
خشم، احساسی قدرتمند است که گاهی میتواند برای کودک طاقتفرسا، ناراحتکننده یا حتی ترسناک باشد.
وقتی کودکتان عصبانی میشود، به او بگویید:
«میفهمم عصبانی هستی». اگر دلیل عصبانیت را میدانید، آن را هم اضافه کنید:
«میدونم عصبانی شدی چون عاشق تاب خوردنی و الان باید پارک رو ترک کنیم.»
در ادامه، تأکید کنید: «اشکالی نداره عصبانی باشی.»
در آموزش کنترل خشم به کودکان، مهم است که به او بگویید خشم احساس درستی است. نباید بابت این احساس، او را تنبیه کنید یا باعث شوید احساس شرم کند. اگر صرفاً به کودک بگویید «عصبانی نباش»، ممکن است تصور کند بچه بدی است و احساساتش را سرکوب یا پنهان کند؛ این یکی از موانع اصلی در مسیر آموزش کنترل خشم است.
۲. آموزش کنترل خشم به کودکان با شناسایی «احساس پشت عصبانیت»
گاهی خشم، نقابی برای احساساتی مثل ترس، خجالت، شرم یا اضطراب است.
کودک ممکن است نداند چگونه احساساتش را بیان کند، در نتیجه با خشم واکنش نشان دهد.
مثلاً:
«شاید چون یه عالمه آدم جدید دیدی و خجالت کشیدی باهاشون حرف بزنی، الان احساس عصبانیت میکنی.»
با چنین جملاتی، به کودک کمک میکنید احساسات پشت خشم را شناسایی کند. این کار به ویژه برای کودکانی که خجالتی هستند، بسیار مؤثر است.
۳. برای آموزش کنترل خشم به کودکان با آنها بازی کنید
در این بخش با بازیها و فعالیتهایی آشنا میشوید که به کودک کمک میکنند خشم را بهتر بشناسند و کنترل کنند:
الف) بازی «خانه خشم در بدنم کجست؟»
از کودک بخواهید شکل بدنش را بکشد و محلهایی که هنگام خشم فعال میشوند را رنگ کند:
«خشم از دستام بیرون میاد و اسباببازیهامو پرت میکنم»
یا
«خشم با فریاد از دهنم بیرون میزنه».
🔸 این بازی کمک میکند کودک، نشانههای فیزیکی خشم را بشناسد و آن را از اضطراب یا ترس تفکیک کند.
ب) بازی «کوه آتشفشان خشمت رو بکش»
خشم را مانند کوه آتشفشانی توصیف کنید که ناگهان فوران میکند. سپس از کودک بخواهید آن را نقاشی کند و هر بار که عصبانی میشود، دلیلش را زیر کوه بنویسد.
🔸 این بازی به کودک کمک میکند دلیل عصبانیتش را بشناسد و ذهنش را برای مواجههی بهتر در آینده آماده کند.
ج) بازی «کارآگاه خشم»
با پوشیدن کلاه کارآگاهی و دفترچهای در دست، به همراه کودک دنبال علت خشم او بگردید.
لیستی از موقعیتهایی که او را عصبانی میکند تهیه کنید و برای هرکدام یک راهحل بنویسید.
مثلاً:
-
وسط حرفم میپرن → از اول بگم لطفاً حرفم تموم شه بعد شما بگین.
-
مامان بازی رو قطع میکنه → یه زمان مشخص برای بازی مشخص کنیم.
🔸 این بازی به افزایش خودآگاهی، مهارت حل مسئله و گفتوگوی خانوادگی کمک میکند.
د) بازی «تو رانندهای یا مسافر ماشین خشم؟»
برای کودک تعریف کنید که وقتی عصبانی میشود، انگار سوار ماشین خشم شده. حالا چه کسی راننده است؟ خودش یا خشم؟
🔸 اگر خشم راننده باشد، با سرعت و بدون فکر پیش میرود و خرابکاری میکند.
🔸 اگر کودک راننده باشد، میتواند کنترل را در دست بگیرد.
این بازی به کودک یاد میدهد قدرت تصمیمگیری دارد و میتواند احساساتش را مدیریت کند.
اگر کودک شما بدون فکر واکنش نشان میدهد، احتمال بیشفعالی وجود دارد.
ه) بازی «دماسنج خشم»
با کمک کودک یک دماسنج نقاشی کنید. عدد ۱ پایین و ۱۰ بالا.
از او بخواهید موقعیتهایی که باعث عصبانیتش میشود را بر اساس شدت، جلوی عددها بنویسد و حالت چهرهاش را هم برای هر عدد بکشد.
🔸 این فعالیت کمک میکند کودک متوجه شود خشم شدتهای مختلفی دارد و درک بهتری از تغییرات خلقیاش پیدا کند.
۴. راهکارهای کنترل خشم در کودکان در لحظه عصبانیت
در لحظهای که کودک خشمگین است، اولین و مهمترین نکته این است که احساسش را بپذیرید و به جای کنترل او، به کنترل فضا فکر کنید. سپس با چند تکنیک ساده، به او کمک کنید از خشم عبور کند:
الف) تکنیک نفس عمیق ( تا 4 بشمار)
به کودک آموزش بدهید در لحظهی عصبانیت، این جمله را در ذهنش تکرار کند:
«نفس بکش، از ۱ تا ۴ بشمار»
سپس همراهش این کار را انجام دهید:
-
۴ شماره دم (نفس عمیق از بینی)
-
۴ شماره نگه داشتن نفس
-
۴ شماره بازدم (آرام از دهان)
-
۴ شماره استراحت
🔸 این تکنیک ساده، باعث آرام شدن بدن و کاهش تحریکپذیری کودک میشود. حتی میتوانید آن را با اسمهای خلاقانه صدا بزنید؛ مثل «نفس لاکپشتی» یا «نفس جادویی».
ب) تکنیک شمارش معکوس (۵ تا ۱)
از کودک بخواهید با صدای بلند یا در ذهنش از عدد ۵ تا ۱ بشمارد.
در این حین از او بخواهید به این فکر کند که:
-
۵ چیزی که میبیند چیست؟
-
۴ چیزی که لمس میکند چیست؟
-
۳ چیزی که میشنود چیست؟
-
۲ بویی که حس میکند چیست؟
-
۱ مزهای که یادش میآید چیست؟
🔸 این تکنیک توجه کودک را از خشم به حسهای فیزیکیاش منتقل میکند و او را به زمان حال برمیگرداند.
ج) تکنیک آب خوردن
یک لیوان آب خنک به کودک بدهید. نوشیدن آرامآرام آب، تنفس را تنظیم میکند و به کاهش شدت خشم کمک میکند.
میتوانید این جمله را هم به او یاد بدهید:
«وقتی آتیش خشمم روشن میشه، با آب خاموشش میکنم.»
د) تکنیک فاصلهگرفتن از موقعیت
اگر شرایط امن نیست یا کودک بیش از حد تحریک شده، به او پیشنهاد بدهید:
«بیا بریم یه گوشهی آروم بشینیم تا حالت بهتر بشه.»
یا
«میخوای چند دقیقه تنها باشی؟ بعد بیای حرف بزنیم؟»
🔸 کودک با فاصله گرفتن، فرصت پیدا میکند احساساتش را مرتب کند. این کار نباید شبیه تنبیه باشد؛ بلکه یک فرصت برای آرامسازی است.
ه) تکنیک جملههای جادویی
کودکها اغلب در لحظهی عصبانیت، نیاز به الگوی زبانی دارند تا احساسشان را ابراز کنند. این جملهها را میتوانید با او تمرین کنید:
-
«من الان خیلی عصبانیام، چون …»
-
«دوست ندارم این کار تکرار بشه.»
-
«لطفاً به حرفم گوش بده.»
🔸 اگر کودک خردسال است و هنوز واژهها را بلد نیست، از تصویر احساسات یا کارتهای احساسی کمک بگیرید تا بتواند نشان دهد چه حسی دارد.
نقش والدین در لحظه عصبانیت کودک
وقتی کودکتان در حال فوران خشم است، شما میتوانید با حفظ آرامش خودتان، به او یاد بدهید چگونه خودش را آرام کند. بهجای جملات سرزنشآمیز مثل:
«این چه وضعشه؟ آروم باش!»
از جملههایی استفاده کنید که حمایت و راهنمایی در آنها هست:
-
«میدونم الان عصبانی هستی. من اینجام کمکت کنم.»
-
«بیا باهم یه نفس عمیق بکشیم.»
-
«میخوای یه کم بشینیم تا حالت بهتر بشه؟»
🔸 کودک با دیدن واکنش آرام و حمایتگر شما، میآموزد که در لحظه خشم، میتوان بدون فریاد زدن یا آسیبزدن، احساسات را مدیریت کرد.